فێــربوونی زمانی کوردی
 

کتێبی 11 به‌رگی "چیرۆکه‌ خۆشه‌کانی دونیا" له‌ چاپ درا

ئه‌م کتێبه‌ 44چیرۆکه‌

نووسه‌ری سه‌ره‌کی : هانس کریستیه‌ن ئاندرسێن

وەرگێڕ:له‌یلا مامی

شۆێنی فرۆشتن :سنندج - مجتمع تجاری - انتشارات کالج

 

 

  نوشته شده در  90/07/19ساعت 10:2  توسط خوێندکارانی سۆما  | 
                                                  

ئه‌م ڕۆژی ساڵی تازه‌یه‌ نه‌ورۆزه‌ هاته‌وه‌

جه‌ژنێكی كۆنی كورده‌ به‌خۆشی و به‌هاته‌وه‌

چه‌ند ساڵ گوڵی هیوای ئێمه‌ پێ په‌ست بوو تاكو پار

هه‌ر خوێنی لاوه‌كان بوو گوڵی ئاڵی نه‌وبه‌هار

ئه‌و ڕه‌نگه‌ سووره‌ بوو كه‌ له‌ ئاسۆی بڵندی كورد

مژده‌ی به‌یانی بۆ گه‌لی دوور و نزیك ئه‌برد

نه‌ورۆز بوو ئاگرێكی وه‌های خسته‌ جه‌رگه‌وه‌

لاوان به‌ عه‌شق ئه‌چوون به‌ به‌ره‌وپیری مه‌رگه‌وه‌

ئه‌وا ڕۆژ هه‌ڵات، له‌ به‌نده‌نی به‌رزی وڵاته‌وه‌

خوێنی شه‌هیده‌ ڕه‌نگی شه‌فه‌ق شه‌وق ئه‌داته‌وه‌

تا ئێسته‌ ڕووی نه‌داوه‌ له‌ ته‌ئریخی میلله‌تا

قه‌لغانی گولله‌ سنگی كچان بێ له‌ هه‌ڵمه‌تا

پێی ناوێ بۆ شه‌هیدی وه‌ته‌ن شیوه‌ن و گرین

نامرن ئه‌وانه‌ وا له‌ دڵی میلله‌تا ئه‌ژین

پیره‌مێرد

 

   نه‌ورۆز

به‌بۆنه‌ی هاتنی سه‌ری ساڵی ۲۷۱۰ ی كوردی و نه‌ورۆز و به‌هاره‌وه‌‌، پیرۆزبایی خۆمان ئاراسته‌ی سه‌رجه‌م خه‌ڵكی كوردستان ده‌كه‌ین، هیوادارین که‌ ساڵی تازه‌ ساڵێکی پڕ پیت و به‌ره‌که‌ت بۆ سه‌ر جه‌م کوردستان بێت .

 نه‌ورۆز

ڕۆژ له ئاسۆی سوور، شه‌وق ئه‌داته‌وه

ده‌ڵێ ئه‌مساڵیش، نه‌ورۆز هاته‌وه

سرووشت سه‌رپاکی، جوانی ئه‌نوێنێ

وه‌ک بووکی ڕازاو، خۆی ئه‌خه‌مڵێنێ

ده شت و کوێستان و لوتکه‌ی به‌رزی کێو

بزه‌ی به‌هاریان، که‌وتۆته سه‌ر‌ لێو

به‌فری تواوه‌ی سه‌رشاخی خه‌مبار

ئه‌بێ به فرمێسک، چۆڕ چۆڕ دێته خوار

هاژه‌ی شه‌تاوی، بن کوێستانی به‌رز

گابه‌رد ئه‌تلێنێ، که‌ژ دێنێته له‌رز

کیژی دارستان له شایی چه‌مــــــــــــا

به مۆسیقای ئاو، دێنه‌وه ســــــــــه‌ما

باخ و ڕه‌زی شاخ یان مێرگ و چیمه‌ن

خشڵی ڕازاوه ی، بژوێنێ دیمــــــــــه‌ن

سه‌وزایی ده‌شت و زنجیره‌ی کوێستان

تاریف ناکرێ جوانی کوردستـــــــــــــان

که‌وی دڵداری ئــــــــــازادی و جـــوانی

ده‌روونی که‌یلی ســــــۆزی گــــۆرانی

به‌ری حه‌سره تی دڵ ئــــــه‌کاته‌وه

بانگی په‌ڕاو‌په‌ڕ ‌ده‌نگ ئه‌داته‌وه

له سه‌ر قه‌ندیل و شاهۆ و نه‌که‌رۆز

ئه‌ڵێ گه‌لی کورد نه‌ورۆزتان پیرۆز

ڕه‌حیم لوقمانی‌ 

بۆ خوێندنه‌وه‌ی بابه‌تێک سه‌باره‌ت به‌ نه‌ورۆز ئێره‌ کلیک بکه‌

  نوشته شده در  89/01/01ساعت 16:26  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

گه‌وره‌ پیاوه‌کانمان  که‌ مردن  لینگیان  درێژ ده‌بێ

به‌  داخوو که‌سه‌رێکی زۆر هه‌واڵی کۆچی دوایی مامۆستای موسیقی کوردی به ڕێز‌ قاله‌ مه‌ڕه‌مان بیست .

 

له‌ زۆربه‌ی شاره‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ تایبه‌ت موکریان سه‌ره‌خۆشیان بۆ داناوه‌ و له‌ شاری بۆکانیش خه‌ڵکێکی زۆر له‌ ناشتنی دا به‌شدار بوون .

ئه‌م هه‌ستانه‌ زۆر جوانن به‌ڵام بۆ ته‌نیا کاتی مردن ده‌بێ هه‌ستمان بجووڵێته‌وه‌ ، بۆ ده‌بێ ئه‌و کاته‌ی که‌ مامه‌ قاله‌ بۆ بژێوی ژیانی ده‌ستی ده‌دا شمشاڵه‌که‌ی و له‌ ناو کوچه‌ و کۆڵانی و بازاره‌کانی شاره‌کانی کۆردستان شمشاڵی ده‌ژه‌ند

ئاوڕیکمان لێ نه‌داباوه‌ .

بۆ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ به‌م شمشاڵه‌ که‌ی چه‌ندین جایزه‌ وه‌رگرتبوو و شمشاڵه‌که‌ی به‌گۆی هه‌ر کۆردێک له‌ هه‌ر کوێنه‌ی دونیا ئاشنا بوو و به‌ گوێ لێبوونیان زۆر به‌زوویی ده‌یان وت ئه‌مه‌ قاله‌ مه‌ڕه‌یه‌ که‌ مشاڵ ده‌ژه‌نی و هه‌ر که‌سێکیش شمشاڵی ده‌ژه‌نی له‌ گه‌ڵ مامه‌ قاله‌یان هه‌ڵده‌سه‌نگاند  و به‌ ته‌واوی ‌ ناو خه‌ڵک دا ببووبه‌ که‌ڵه‌ پیاوی موسیقای کوردستان ،ده‌بوایه‌ ئاوا به‌ هه‌ژاری بژی؟ و تاکوو مرد، خۆشی له‌ ژیانی دا نه‌دیت .

به‌قه‌ولی شاعیر

له‌  وڵاتی زێندوو کوژی مردوو په‌ره‌ست

داری شمشاڵ به‌ری نییه‌

هه‌زار خه‌نجه‌ر درووست ده‌که‌ن

هیچی ده‌ست و سه‌ری نییه‌

به‌م هیوایه‌ که‌ به‌ خۆمان دا بچینه‌وه‌و قه‌دری زێندووکانمان به‌ تایبه‌ت که‌سایه‌تێ گه‌وره‌کانمان زۆرتر بزانین .

له‌ ئاخر دا ئێمه‌ش وه‌ک فێرگه‌ی سۆما به‌ مامۆستاو قوتابێوه‌ هه‌ر وه‌ک خه‌ڵکی کوردستان‌ سه‌ره‌خۆشی له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئه‌م خۆشه‌ویسته‌ ده‌که‌ین و له خوای گه‌وره‌و مه‌زن داوای به‌هه‌شتی به‌رینی بۆ ده‌که‌ین .

قاله‌ مه‌ڕه‌(vedio) 

  نوشته شده در  88/03/05ساعت 19:36  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

ئه‌م وتاره‌ له‌ گۆواری سروه‌و و مانگنامه‌کانی زاگڕۆس (زانکۆ تاران) ، ژوان (زانکۆ پزیشکی کوردستان) بڵاو بۆته‌وه‌

نووسینی : له‌یلا مامی

 ژن وشێعری کوردی

ڕه‌نگه‌ تا ئێستا زۆربه‌ی ئێمه‌ ته‌نات بۆ جارێکیش بووبێ،ویستبێمان ئه‌و شته‌ی له‌ دڵمان دایه‌ و ئه‌م هه‌ست و سۆزه‌ی له‌ دنیای ده‌روونمان سه رچاوه‌ ده‌گرێ، چ به‌ هۆنراوه‌ چ به‌ په‌خشان ده‌ربڕین.

گه‌رچی له‌ کۆمه‌ڵگا‌‌ ی ئێمه‌دا ژن نیشانده‌ره‌ی هه‌ستێکی ناسک و ڕووحێکی به‌رزه‌،له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تووشی گیر و گرفته‌. سه‌باره‌ت به‌ ژن به‌ شێوازی جۆراوجۆر دواون.لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ به‌ ڕوانگه‌یه‌کی به‌ر بڵاوتر ئه‌م شێوازانه‌ لێک شی کرێنه‌وه‌.

به‌شێکی هه‌ره‌ زۆری هۆنه‌رانی گه‌وره‌ی کورد له‌ ئه‌حمه‌دی خانییه‌وه‌ بگره‌ هه‌تاکوو هۆنه‌رانی هاوچاخ، بۆ جوانی و ئه‌وینی ژن هۆنراوه‌یان هۆنیوه‌ته‌وه و بۆ ڕازاوه‌ کردنی هۆنراوه‌کانیان ئه‌م دیارده‌یان گه‌لێک به‌رچاو کردووه‌. جوانی و ئه‌وینی ژن بووه‌ به‌ هه‌ڵقوڵینی گه‌لێک هۆنراوه‌ی ناسک و جوان له‌ وێژه‌ی کوردیدا.

باسی جوانی ژن له‌ هۆنراوه‌ی کوردیدا زۆر زه‌ق و به‌رچاوه‌ و گه‌لێک هۆنه‌ر له‌و پێناوه‌دا جوانی ژنیان کردووه‌ به‌ سه‌رتۆپی هۆنراه کانیان، که‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ تاقمێک له‌م هۆنه‌رانه‌ و هۆنراوه‌کانیان ده‌که‌ین.

له‌م پێناوه‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ هۆنه‌ری به‌رزه‌ناوی کورد‌ ((مامۆستاهێمن)) بکه‌ین . دیوانی هێمن ئه‌و ڕاستییه‌مان بۆده‌رده‌رده‌خات که‌ وێڕای سروشت و ژیان و خه‌باتی گه‌ل ،ژنه‌ که‌ هۆنه‌ر بۆ وتنی هۆنراوه‌ هان ده‌دا.شێعری مامۆستا هێمن له‌ سه‌ر جوانی ژن نموونه‌ی به‌رزی کوردین که‌ له‌(( جوان ناسووتێ)) دا ئه‌و په‌ڕی جوانی ژن نیشان ده‌دات.

دیم کچێکی له‌باری لادێ یی

بۆ نوێژ ڕاده‌خا به‌ره‌ڵبێنێ

گوتم((ئه‌ی نازه‌نین که‌ ڕوخسارت

هه‌موو باخی به‌هه‌شتی خوا دێنێ

بۆچی پێت وایه‌ ئه‌و خودا گه‌وره‌

هێنده‌ بێ ڕه‌حمه‌ تۆش بسووتێنێ؟!))

مامۆستا هێمن له‌((په‌ری شێعر))و((شه‌نگه‌ بێری)) و زۆر هۆنراوه‌ی تریشدا مامۆستایی خۆی له‌ هۆنراوه‌ دانان بۆ ژن ده‌سه‌لمێنێ.

مامۆستا گۆرانیش له‌ سه‌ر جوانی ژن دواوه‌. گۆران که‌ شاعیری وه‌سفه‌ له‌ جوانیدا، له‌ هه‌ڵبه‌ستی((ئافره‌ت و جوانیدا))و((جوانی لادێ)) دا ئه‌و دیارده‌یه‌مان زۆر به‌ جوانی بۆ لێک ده‌داته‌وه‌ و ده‌ڵێ:

وه‌ختێ که‌ ئه‌که‌ی چه‌شنی نه‌سیم له‌نجه‌ به‌ره‌و ماڵ

ئه‌گریجه‌ی ته‌ڕ،په‌خشه‌ له‌ سه‌ر کوڵم و خه‌ت و خاڵ

شه‌ڕیانه‌ شه‌ماڵ،په‌نجه‌ له‌سه‌ر ڕه‌نگی ڕه‌ش و ئاڵ

ئێواره‌یه‌ ، وا هه‌ڵگره‌ سا گۆزه‌یی تازه‌

یان له‌ هۆنراوه‌ی((جوانی بێ ناو))دا ده‌ڵێ:

قژ کاڵی لێو ئاڵی نیگا کاڵ

ئه‌ی کچه‌ جوانه‌که‌ی سه‌رگۆنا نه‌ختێ ئاڵ

ئه‌ی ئه‌ندام وردیله‌ی نه‌رمۆڵه‌ی ئێسکسووک

ئه‌ی به‌رگی ساکارت،دڵگیرتر له‌ هی بووک

لێره‌دا ده‌رده‌که‌وێ که‌ زمانی شێعری گۆران له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی وشه‌کان، ڕه‌نگ و ده‌نگی درووست کردووه‌ و وشه‌کان دێنه‌ گفتوگۆ و وه‌ک ئه‌کته‌رێکی سه‌ر شانۆ خۆیان له‌ خۆیان ده‌دوێن.


ادامه مطلب
  نوشته شده در  88/02/20ساعت 16:31  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

ئه‌مڕۆ سێ شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 20 ڕه‌شه‌مه‌ی 2708ی کوردی بۆ هۆڵی فه‌جری شاری سنه‌ وه‌ڕێکه‌وتین ، تاکوو له‌ کۆڕێک که‌ بۆ مامۆستا هه‌ژار گیراوه‌ باشدار بین ،

چه‌ندین که‌س ده‌یانویست له‌ کۆڕه‌که‌دابه‌شداری بکه‌ن ، به‌ڵام به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ کارتی به‌شداریان پێ نه‌بوو نه‌یانده‌زانی چی بکه‌ن ، بێخه‌به‌ر له‌وه‌ی که‌ ئه‌مه‌ یادواره‌ی مامۆستایه‌کی کورده‌ و وا به‌ ڕاحه‌تی هۆڵه‌که‌ پڕ نابێ و به‌ڕێوه‌ به‌رانی کۆڕه‌که‌ بۆ پڕ بوونه‌وه‌ی ، ده‌رگاکه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ و هه‌ر باسی کارته‌که‌ش ناکه‌ن .

ده‌چینه‌ ژوور . کۆڕه‌که‌ چه‌ند کاتێک بوو ده‌ستی پێ کردبوو (ئێمه‌ی کورد و ئێرانی هه‌ر فێر نه‌بووین که‌ له‌‌کاتی خۆیدا ، له‌ شوێنی دیاری کراو بین ) به‌داخه‌وه‌ هۆڵه‌که‌ زۆری مابوو پڕ بێ. کاتیک ڕوانیمان، چه‌ند که‌سێک له‌ ده‌ستی چه‌پی کۆڕه‌که‌ دانیشتبوون و که‌سێکیش خه‌ریکی وتار پێشکه‌ش کردن بوو .ماوه‌یه‌ک دانیشتین و هیچمان سه‌باره‌ت به‌مامۆستا هه‌ژار نه‌بیست ، باس باسی مافی فه‌رهه‌نگی بوو ، کاتێک زۆرتر ڕوانیمه‌ ئه‌م که‌سانه‌ی که‌ له‌ده‌ستی چه‌پی هۆڵه‌که‌ دانیشتبوون کاک ئه‌حمه‌د قازی و کاک ئه‌سعه‌د ئه‌رده‌ڵان زۆرتر له‌به‌رچاو بوون .

(ئه‌حمه‌د قازی به‌ڕیوه‌به‌ری پێشووی گۆڤاری سروه‌ بوو ، ئێستا چۆته‌وه‌ شاری مه‌هاباد و که‌مێکیش ناسازه‌ ، دوایین جارێکی دیتبووم له‌ کۆڕی هه‌ڵه‌بجه‌دا بوو که‌ له‌ ساڵی 1376ی هه‌تاوی له‌ شاری ورمی به‌ڕێوه‌چوو.)

30 خوله‌کێک دانیشتین وتاره‌که‌ هه‌ر وادرێژه‌ی بوو ، پێرستی وتاره‌که‌یان بڵاو کرده‌وه‌، زانیم که‌ ئه‌م که‌سه‌ی وتار پێشکه‌ش ده‌کا، کاک سه‌تتار عه‌زیزییه‌ که‌ده‌بوو 20 خوله‌ک به‌رنامه‌ پێشکه‌ش بکات.

یه‌کێک له‌ که‌سانی لێژنه‌‌ که‌ له‌ شاری مه‌هاباده‌وه‌ هاتبوو و دیار بوو له‌ نزیکانی مامۆستا هه‌ژار بوو هه‌ر له‌ جێی خۆی وتارێکی پێشکه‌ش کرد. (له‌ ناو پێرستدا ناوی نه‌هاتبوو)

دوایی چه‌ند وتا‌رێک پێشکه‌ش کرا که‌ زۆربه‌یان به‌ هۆی که‌مبوونی کات به‌ره‌‌وڕووی سانسۆر و قرتاندن هاتن .

له‌م ناوه‌دا کاک ماجد ڕووحانی به‌ کوردێکی ڕه‌ساو خۆش وتارێکی سه‌باره‌ت به‌ مامۆستا هه‌ژار پێشکه‌ش کرد که‌ جێی ڕه‌زامه‌ندی به‌شدارانی پێکهێنا ، هه‌ڵبه‌ت له‌ وتاره‌که‌شیدا ڕه‌خنه‌یه‌کی زۆری له‌ به‌رپرسانی کوردستان باشوور سه‌باره‌ت به‌ نووسینی زمانی ڕۆژنامه‌گه‌ریان گرت که‌ وشه‌ی کوردی زۆرکه‌م به‌کار دێنن.

له‌ کۆتایی به‌شی هه‌وه‌ڵی کۆره‌که‌شدا به‌ڕێوه‌به‌ری کۆڕه‌که‌ (ئیسماعیل حوسه‌ینی ) که‌ نه‌یده‌توانی ئه‌و هه‌موو تاریفه‌ سه‌باره‌ت به‌ وه‌ڕگێران و گه‌وره‌یی مامۆستا هه‌ژار ببیسێ ، کێشه‌یه‌کی به‌ وتاره‌ که‌ی ساز کرد که‌ به‌ خۆشێوه‌ کۆتایی پێهات.

کاتژمێر گه‌یشته‌ 13:00 و‌ کۆڕه‌که‌ تاکوو دوای نه‌هار کۆتایی پێهات .

ئێمه‌ش به‌ ده‌رفه‌تمان زانی له‌ کاتی حه‌سانه‌وه‌دا دیدارێک له‌ گه‌ڵ مامۆستای قوتابخانه‌م له‌ مه‌هاباد ،مامۆستا محه‌ممه‌د ئه‌حمه‌دیان و کاک ئه‌مین گردیگلانی که‌ ده‌ستێکی باڵای له‌ نووسیندا هه‌یه‌ و که‌سێکی زۆر ڕه‌زا خۆشه‌ و هه‌روه‌ها کاک ئه‌بڕاهیم ئیسماعیلپوور نوێنه‌ری سۆمای سه‌قز ساز که‌ین و به‌ دیداریان شادبین.

دوای نه‌هار له‌گه‌ڵ کاک ئه‌مین گردیگلانی گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆ کۆڕه‌که و بۆ ماوه‌یه‌کی کورت له‌وێ بووینن و به‌داخه‌وه‌ نه‌مانتوانی تا کۆتایی ڕێوڕه‌سمه‌که‌ له‌وێ بمێنینه‌وه‌.

ئێستاش دوای ده‌ست خۆشی و ماندوونه‌بوونی له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی ئه‌م کۆڕه‌ به‌ شکۆیه‌ هه‌ر وه‌کوو له‌ وتاره‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ تا ڕاده‌یاه‌ک دیبیندرێ چه‌ند ڕه‌خنه‌یه‌ک له‌م کۆڕه‌ دێته‌ به‌ر چاو که‌ سه‌ره‌کیترینیان ،که‌ له‌ ناو کۆڕه‌که‌شدا باسی لێده‌کرا ئه‌م بڵاوۆک و کارتی بانگێشتنه‌‌ بوو که‌ درابوو به‌ میوانان و له‌ سی ، چوار ڕه‌سته‌دا ، پێنج ، شه‌ش هه‌ڵه‌ی ڕێنووسی و ڕێزمانی تێدابوو که‌ له‌ کۆڕێکی وادا جێگه‌ی داخه‌ .

 

ئه‌م پرسیاره‌ دێته‌دی که‌ ئایا کۆڕێکی وا ئه‌ویش  بۆماموستا هه‌ژار  پێوستی به‌ چاو پێخشاندنه‌وه‌یه‌ک نه‌بوو تاکوو هه‌ڵه‌ی وا نه‌یه‌ته‌دی ؟

ئایا ئه‌گه‌ر مامۆستا هه‌ژار خۆی له‌ناو ئه‌م کۆڕه‌با، به‌تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ وشه‌ی به‌روار که‌ به‌هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ی ڕێزمانی له‌‌ جێگه‌ی وشه‌ی (ڕێکه‌وت) به‌کار هاتبوو چی ده‌گوت ؟

هه‌ڵبه‌ت وه‌کوو له‌ناو کارته‌که‌دا هاتبوو یه‌کێک له‌ فێرگه‌کانی زمانی کوردی هاریکاریان بۆ ، که‌ له‌ناو کۆڕه‌که‌دا هه‌ڵه‌که‌یان خسته‌ سه‌ر شانی به‌ڕیوه‌به‌رانی ڕێکخراوه‌ی ماف .

هومێده‌وارین که‌ ئه‌م ڕه‌خنانه‌ نه‌بێته‌ هۆ‌ی دڵساردی به‌ڕێوه‌به‌رانی ئه‌م کۆڕه‌و کۆڕه‌کانی تر و له‌م بواره‌دا هه‌ر به‌رده‌وام بن و هه‌لی دیکه‌ بۆ وه‌ها کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌یه‌ک بڕه‌خسێنن .

 

 

  نوشته شده در  87/12/26ساعت 1:34  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

گه‌شتێک له‌ ناو لاپه‌ڕه‌کانی هه‌نبانه‌بۆرینه‌دا

  چه‌ند ڕۆژێک بوو له‌ ژووره‌که‌مدا ده‌نگێکم ده‌بیست. تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ که    

ده‌مزانی که‌ له‌ نێوماڵه‌کتێبه‌کانمه‌وه‌ دێ.هه‌ربۆیه‌ ڕۆژێک

به‌ره‌و فێرگه‌ وه‌ ڕێ که‌وتم، تا چێژ له‌ زمانه‌ هه‌ژاروداماوه‌که‌م وه‌رگرم و ئه‌وانه‌ی وا له‌ هه‌زروبیرومێشکم شۆردرابوونه‌وه‌، دیسان وه‌بیرتان بێنمه‌وه‌ و له‌ به‌ریان که‌م. که‌چی له‌به‌رهه‌موو په‌ڕتووکخانه‌کان ئه‌وده‌نگه‌م ده‌بیست. وامده‌زانی شێت بووم، چونکوو خه‌ڵک، هه‌موو به‌ دوای کاری خۆیانه‌وه‌ بوون و هه‌ستان له‌ هه‌ستی من نه‌ده‌چوو. که‌چی خۆم کرده‌ نێو فێرگه‌. خاتوو له‌یلا له‌سه‌ر جێگه‌ی خۆی دانیشتبوو و وه‌کوو هه‌میشه‌ خه‌ریکی نووسینی شتێک بوو. ده‌نگی زیڕه‌یه‌ک له‌ کانتۆری په‌ڕتووکه‌کان هات. که‌ سه‌رنجم دا، ده‌نگه‌که‌ له‌ په‌ڕتووکه‌ ده‌وڵه‌مانده‌که‌ (هه‌نبانه‌بۆرینه‌)ی مامۆستاهه‌ژاره‌وه‌ ده‌هات. هێنامه‌ خوارێ. دیتم لاپه‌ڕه‌کانی له‌ ئاوا تڵیساون و هیچی نه‌ماوه‌ له‌یه‌ک شی بێته‌وه‌. به‌ هه‌ر جۆرێک بوو، لاپه‌ڕه‌کانم هه‌ڵداوه‌ تا هۆی ته‌ڕبوونی په‌ڕتووکه‌که‌ بزانم. ده‌نگی گریان به‌رزتروبه‌رزتر بوو. وشه‌کانی (ف)و(ق)م به‌جێ هێشت تا له‌ کۆتاییدا به‌ پیتی (ک) گه‌یشتم. هه‌ستم کرد خه‌ریکه‌ هه‌موو لاپه‌ڕه‌کانی (ک) له‌ بن ده‌ربێ. نووسیبوویان چاوه‌ڕوانی شتێکی نوێ بن. سافی (فیلتێر)ێکیان له‌ سه‌ری دانابوو و نووسرابوو: ده‌ست گه‌یشتن به‌م به‌شه‌ بۆ که‌س ناڕه‌خسێ. بێ ئه‌وه‌ی ڕێگا چاره‌یه‌ک بدۆزمه‌وه‌، له‌ بیرکردنه‌وه‌دا بووم که‌ له‌ ناکاو پشیله‌یه‌ک خۆی له‌ په‌رتووکه‌که‌ فڕێ دا. خه‌ریک بوو له‌ ترسان دڵم له‌ لێدان بکه‌وێ. له‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌که‌ دانیشت. ویستم وه‌کوو هه‌مووان لێی بده‌م. که‌چی به‌ نازێکه‌وه‌ گوتی : میاو، ده‌تهه‌وێ تۆڵه‌ بستێنیه‌وه‌! چونکوو ناتوانی بیته‌ ناو لاپه‌ڕه‌کان ده‌تهه‌وێ لێم بده‌ی؟ به سه‌رسووڕمانه‌وه‌ چاوم له‌ چاوی بڕی. باوه‌ڕم نه‌ده‌کرد پشیله‌یه‌ک بتوانێ به‌ زمانی مرۆڤه‌کان قسه‌ و ئاخافتن بکات. پێم گوت : تۆ کێی پشیله‌. ده‌ستێکی به‌ سمێڵی داهێنا و خۆی خوراند و گوتی : پشیله‌ خۆتی! بزانه‌ چۆن قسه‌ ده‌که‌ی من کتکم. گوتم : کتک چیه‌؟ هه‌ر نه‌مبیستووه‌. گوتی : میاو بڵێ بزانم ده‌تهه‌وێ بچیته‌ ناو لاپه‌ڕه‌کانه‌وه‌؟ منیش بێ ئه‌وه‌ی بیری لێ که‌مه‌وه‌ ده‌سبه‌جێ گوتم : ئه‌رێ . به‌ڵام چۆن؟ گوتی : میاو، تۆ ته‌نیا به شوێن مندا بێ و ئه‌گه‌ر لێیان پرسی بڵێ : من کوڕم. ئه‌م کتکه‌ ئه‌یویست لێره‌ ڕابکات و من چووم هێنامه‌وه‌. ئه‌وسا منیش ده‌تبه‌م به‌ره‌و لای ده‌نگه‌که‌. به‌ ترس وله‌رزه‌وه‌ وه‌دوای که‌وتم. له‌ ڕێگادا گه‌یشتینه‌ چه‌ن چه‌قه‌ڵ و گورگ و ڕیوی. پشیله‌ گوتی : ئاگات له‌ خۆت بێ . هه‌موو شتێک ده‌گه‌ڕان. زۆر ده‌ترسام چونکوو ده‌مزانی ئه‌مانه‌ گه‌ر بیانهه‌وێ، که‌س ناتوانێ له‌ ده‌ستیان ڕزگاری بێ و به بێ هیچ تاوانێک، تاوانبارت ده‌که‌ن و دوایی خودا ده‌زانێ بۆ کوێت ده‌به‌ن و چت به‌سه‌ردێنن .

هه‌ر جورێک بوو له‌ ده‌ستیان ده‌رباز بووین و وه‌دوای پشیله‌، ببورن کتک وه‌ڕێ که‌وتم. گه‌یشتینه‌ لاپه‌ڕیه‌ک که‌ کتک گوتی : ئه‌وه‌تا، ئه‌و ده‌نگه‌ لێره‌وه‌ دێ . دیم کچێک قلینچکه‌ی کردووه‌ و خوڕخوڕ ده‌گری. پێم گوت : کچه‌که‌ چیته‌ وا ده‌گری؟ له‌وانه‌یه‌ بتوانم یارمه‌تیت بده‌م. ده‌نگی گریانی به‌رزتر کرد و گوتی : ده‌مزانی تۆش پێم ده‌ڵێی کچ. که‌ سه‌یری دێڕه‌که‌م کرد نووسرابوو : که‌نیشک . گوتم :ده‌ی که‌نیشکه‌، بڵێ بزانم بۆ واده‌گری. له‌ وڵامدا گوتی: من بێزارم له‌م خه‌ڵکه‌. چونکوو به‌رده‌وام ناوی کچ و کیژ ده‌به‌ن ومنی داماو قه‌ت ناهێنه سه‌رزار. ته‌نانه‌ت ئه‌و که‌سه‌ش وا منی ده‌نووسی، هه‌ستم کرد، حه‌زی نه‌ده‌کرد من بنووسێ. کاتی خۆی له‌م ناوچه‌دا بۆ خۆم قه‌درو ڕێزێکی تایبه‌تم هه‌بوو. هه‌زاران کوڕم ئاواره و وه‌یلانی خۆم ده‌کرد. که‌چی ئێستا هه‌موو به‌ دوای کچ وکیژ که‌وتوون وئیتر منیان له‌ بیر چۆته‌وه‌. پشیله‌که‌ پێکه‌نی. گوتم پشی بۆ پێده‌که‌نی؟ گوتی: وتم، بڵێ کتک، ئه‌م کچه چه‌ن دڵناسک و داماوه‌. گوتم: ئاخۆ چ قه‌وماوه‌ وابه‌م جۆره‌ شیوه‌ن وناڵین ده‌کا. ئه‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ من ده‌ڵێن پشی و بۆشم جیاوازی نیه. هه‌ر جۆرێک بێ ژیان ده‌به‌مه‌ سه‌ر.به‌ڵام کچێ تۆ چت له‌و نووسه‌ره‌ هه‌ژاروداماوه‌ ده‌وێ. تۆ بۆچی هه‌ڵه‌ی خه‌ڵکی به سه‌ری ویدا ڕاست ده‌که‌یه‌وه‌؟ وه‌ره‌ با له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م کتێبه‌دا (هه‌نبانه‌بۆرینه‌) سه‌یری قسه‌ و وته‌کانی نووسه‌ره‌که‌ که‌ین. با بزانین تۆ ڕاست ده‌که‌ی یان به‌ هه‌ڵه‌دا چووی!

چووینه‌وه‌‌ سه‌ره‌تای هه‌نبانه‌بۆرینه‌. گه‌یشتینه‌ لاپه‌ڕه‌کانی (607،606) بۆنی خوێن وده‌نگی قیژه‌ وهاواری لێ ده‌هات وژنان خه‌ریکی ڕنینه‌وه‌ی ڕوومه‌تیان بوون. چ دیمه‌نێکی ناخۆش و دڵته‌زێن بوو! پشیله‌که‌ هه‌ناسه‌یه‌کی هه‌ڵکێشا وگوتی : سه‌یری ئه‌م گوندانه‌ که‌ن. هه‌موو که‌وتوونه‌ به‌ر ده‌ستڕێژی چه‌قه‌ڵ و گورگ و ڕیوی وقاڵاوه‌کان. گوناهی ئه‌وان به‌س ئه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌ر نیشتمانێک به‌دی هاتوون که‌ به‌ (ک) ده‌ست پێ ده‌که‌ن و ده‌بێ به‌ هه‌ر جۆرێک بێ، له‌ ناویان به‌رن. سه‌یری ئه‌و چه‌قه‌ڵه که‌ن چلۆن به‌ دوای کچانی ئه‌م گونده‌ په‌لامار ده‌دا و بۆ تێر کردنی هه‌ستی پیسی خۆی، چاوی به‌ سه‌ر مرۆڤایه‌تیدا داده‌خا و بزانه‌ هه‌ندێک له‌و کچانه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی داوێن پاکی خۆیان بپارێزن، چۆن خۆیان له‌ سه‌ر به‌رد و گۆم فڕێ ده‌ده‌ن. ده‌نگی ئه‌وانه‌ به‌ هیچ شوێنێک ناگات. ته‌نانه‌ت هه‌موو دنیاش چاوی له‌ سه‌ر ئه‌م دیمه‌نانه‌ کوێر بووه‌. سه‌یرکه‌ چلۆن هه‌ر بوونه‌وه‌رێکی لێبێ، له‌ باڵدار و چوارپێ و لاو و پیر و منداڵ، هه‌موویان به‌ کۆمه‌ڵ له‌ ژێر خاک ڕاده‌که‌ن و ده‌یانهه‌وێ به‌ ڕووی هه‌ستی خودا ببنه‌وه‌ و دیمه‌نی ئه‌م ناوچانه‌ بگۆڕن. هه‌موویان ناویان به‌ کانی ده‌ست پێ ده‌کا و له‌ هیچ وشه‌دانێکدا لاپه‌ڕه‌یه‌کی به‌م چه‌شنه وه‌ده‌ست ناکه‌وێ. خه‌ریک بووم بگریم. به‌ڵام له‌ ڕووم هه‌ڵنه‌هات. ئه‌وانم به‌ جێ هێشت و له‌و دیمه‌نانه‌ ده‌رباز بووم . له‌ لاپه‌ڕه‌ی(629) دا گه‌یشتینه‌ وشه‌ی هه‌میشه‌ پیرۆزی کورد وکوردستان و کوردپه‌روه‌ر. کوردپه‌روه‌ر ده‌ستی به‌ قسه‌ کرد. که‌چی چه‌قه‌ڵ به‌ که‌له‌بچه‌ هات و له‌ گه‌ڵ خۆی بۆ شوێنێکی نادیاری برد. کتکه‌که‌ دیسان هاته‌ قسه‌ و گوتی : بێده‌نگ بن! جاڵجاڵۆکه‌ ئێره‌یان ده‌وره‌داوه‌. ده‌یانهه‌وێ هه‌ر جۆرێک بێ، ئه‌م لاپه‌ڕه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ خۆیان ببه‌ن وئێوه‌ ده‌زانن ئه‌م کاره‌ش ده‌که‌ن. چونکوو ئێمه‌ هه‌موومان له‌ خه‌وێکی قورس داین وئاگامان له‌ ده‌ور و به‌رمان نیه‌. سه‌یری ئه‌و کڵاوقژه‌که‌ن، هه‌ندێ جار له‌و کێکه‌ی که‌ وا له‌ نێوان لاپه‌ڕه‌کاندا دانیشتووه‌ قامكێکی لێ ده‌دا و خۆی ده‌رباز ده‌کا. له‌ سێ سووچی لاپه‌ڕه‌که‌ سێ کڵاوسوور و له‌ سووچێکی تر کڵاوڕه‌شێک بۆ خواردنی ئه‌م کێکه‌ وه‌ڕێ که‌وتبوون. زۆرمان ‌حه‌ز له‌ سه‌یرکردنی ئه‌م کێکه‌ بوو، به‌ڵام له‌ ترسان نه‌مانده‌وێرا ته‌نانه‌ت بۆنی پێوه‌ که‌ین. له‌ ڕێگادا چاومان به‌ که‌رکووک ده‌که‌وێ. ده‌نگی کچێک دێ، به‌ باڵایدا ئاوا ده‌خوێنێ:  

 ساڵ هات و ڕۆیی به‌ هێمنی

                       تۆهه‌ر ده‌سگیرانی منی

خۆشه‌ویست ویارمنی

                         خۆشه‌ویست ویاری منی

 

نووسراوه‌ شارێکه‌ له‌ (ک) دوایه‌که‌ی نه‌ماوه‌ وته‌نیا (ک)ی لێ ماوه‌. له‌وێ هه‌موو جۆره‌ چه‌قه‌ڵ و ڕێوی و... ده‌دۆزییه‌وه‌، که‌ خه‌ریکن بۆ ئه‌م وشه‌ پیلان وفێڵ داده‌ڕێژن. ئه‌مه‌ خشته‌یه‌کی بێ وڵامه وته‌واوی دونیا چاویان له‌ سه‌ردا چه‌قاندوه. نازانم، به‌ڵام هه‌رجۆرێک بێت، پیتی هه‌وه‌ڵی وه‌کوو ئه‌و پیته‌ قه‌ده‌غه‌ کراوه‌یه‌. دیسان وه‌ڕێ که‌وتین له‌ لاپه‌ڕه‌ی(632)دا چاومان به‌ کوڕه‌ کوڕه‌کان که‌وت که‌ وه‌ڕێ که‌وتبوون. پرسیم: بۆ کوێ ده‌ڕۆن؟ گوتیان سه‌یری ئه‌و جاڵجاڵۆکانه‌ که‌ن که‌ خه‌ریکی خواردنی کۆزمانن. خه‌ریکه‌ له‌ بێ هه‌ناسه‌ییدا بخنکێ. ده‌مانهه‌وێ له‌ ده‌ستی تۆڕی جاڵجاڵۆکه‌ ڕزگاری که‌ین و له‌ دواییدا تا گه‌یشتینه‌ کازیوه‌ و هێناوه‌ی ئه‌م لاپه‌ڕانه‌، بۆکوردستان و کۆسار وه‌ڕێ که‌وتین. ئیتر تاقه‌تی دیتنی ئه‌م دیمه‌نانه‌مان نه‌ما. کتک گوتی: با له‌م لاپه‌ڕانه‌ بڕۆینه‌ ده‌رێ. بۆ ده‌بێ ته‌نیا (ک) وابێ و ئێمه‌ نه‌توانین وه‌کوو (ف)و(ت)و(ع)و(ئ) له‌ خۆشی و شادی وژیانی ئاسووده‌دا بین و خێزان و نه‌وه‌کانمان په‌روه‌رده‌ که‌ین و ته‌نیا به‌ و‌شه‌ی کۆچ و کوژران و کۆڵدار کولفا ئاشنابین. ده‌گه‌ڕینه‌وه‌ هه‌وه‌ڵی کتێبه‌که‌. کاک ماجد له‌ پێشدا ده‌ڵێ. خوا لێخۆش بوو مو‌حه‌ممه‌دی موعین بۆ نووسینی کتێبه‌که‌ی جیا له‌ که‌سانێک که‌ بۆ پیت چنی و‌چاپ وسه‌حافی یارمه‌تیان داوه‌، حه‌فتا که‌س پسپۆڕی هاوکار وچوارسه‌د خوێندکار هاریکاریان کردووه. به‌ڵام بۆ نووسینی وشه‌دانی هه‌نبانه‌بۆرینه‌ که‌سانێک که‌ هاریکارین کردووه، که‌متر له‌ قامکه‌کانی ده‌ستێکن. جیا له‌وه‌ قامووسی دێخودایان له‌ به‌ر ده‌ست بوو و که‌ڵکیان لێ وه‌رگرتووه‌. له‌ درێژه‌دا ده‌ڵێ: چه‌ند ناشر به پشتیوانی پاره‌یه‌کی پێویست، لێژنه‌یه‌ک له‌ زانایان و خاوه‌ن بیرو وردبین و ئاشنا به‌ زاراوه‌کان له‌ ناوچه‌کانی ئێران و عێراق و تورکییه وسورییه‌، کۆ ببنه‌وه‌ و وشه‌کانی زمانی کوردی له‌ هه‌موو زاراوه‌کان کۆ که‌نه‌وه‌ و له‌ جێگه‌ی پێویست‌ له‌ گیا و ئامرازه‌کان و جل و به‌رگ وشتانی تر وێنه‌ هه‌ڵگرن و له‌ دواییدا به‌رامبه‌ره‌کانیان له‌ زمانی فارسیدا بدۆزنه‌وه‌ خاڵی سه‌رنج ڕاکێشی نێوان ئه‌م زمانه‌ و زمانه‌کانی فارسی و زمانه‌کانی تر وه‌کوو هیندوئورووپایی و به‌ تایبه‌ت هیندوئێرانی بدۆزنه‌وه‌. شایانی باسه‌ پێویستی هه‌ر زمانێک بۆ زیندووبوون و په‌ره‌سه‌ندن، په‌ره‌پێدان و دۆزینه‌وه‌ و سازکردنی وشه‌ی تازه‌یه‌. تۆژینه‌وه‌یێکی کورت له ‌سه‌ر ئه‌م وشانه‌ ئه‌مه‌مان بۆ ڕوون ده‌کاته‌وه‌ که‌ زۆرن وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ که‌ بنچینه‌ی ئێرانیان هه‌یه‌ و له‌ ناو کوردیدا به‌رده‌وام که‌ڵکیان لێ وه‌ر ده‌گیرێ و ئاسایین. به‌ڵام زمانی فارسی به‌و بۆنه‌یه‌ که‌ ئاگای له‌وان نیه، ده‌ست به‌ داوێنی زمانی بیانی ده‌بێ.

ده‌چینه‌ لای هه‌ژاری ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌وڵه‌مه‌ندی هه‌ژار، با بزانین چیمان بۆ باس ده‌کا. کتکه‌که‌، خه‌و شکاوه‌ته‌ چاوی و ده‌یه‌وێ بنوێ. به‌ڵام من مه‌یلی زۆرتر بوون له‌ ناو هه‌نبانه‌بۆرینه‌مدا هه‌یه‌.

هه‌ژار ده‌ڵێ: پێناسه‌ی گه‌لان، دروشمی نه‌ته‌وایه‌تی، ئامیانی ڕه‌گه‌زایه‌تیه‌ وبه‌س. زۆرن ئه‌و گه‌لانه‌ له‌ ژێر چه‌پۆکی داگیرکه‌ر و زمانی داگیرکه‌ردا، زمانی خۆیان له‌ بیر چۆته‌وه‌ وهه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی خۆیان له‌ بیر چۆته‌وه‌. زمانی خۆماڵی له‌ مێژووی هه‌ر گه‌لێک گرینگتره‌ و گه‌ر نه‌ته‌ویه‌ک زمانی خۆماڵی خۆی بپارێزێ، ده‌توانێ په‌ره‌ به‌ لک و پۆپی خۆی بدا و هیچ ڕه‌شه‌بایه‌ک ناتوانێ له‌ بنی ده‌ربێنێ. گه‌لی ‏عه‌ره‌ب پێنسه‌د ساڵ له‌ ژێر ده‌ستی تورکدا ناڵاندی، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمانه‌که‌ی پاراست وێژه‌ و مێژووی له‌ بن نه‌هات و ده‌توانین بڵێین له‌ داگیرکه‌ره‌که‌ی دوێکه‌ی به‌هێزتره‌. هۆی چیه‌ زمانی عه‌ره‌بی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزه‌ وبۆ هه‌ر که‌ره‌سته‌ی، چه‌ند وشه‌ی هه‌یه‌؟ له‌ دوایی په‌یدابوونی قورئان، چه‌ندین زانای زمانزان و عه‌ره‌ب دۆست وه‌ڕێ که‌وتوون. سه‌ردانی هه‌موو ناوچه‌ و مه‌ڵبه‌ندێکیان کردووه‌ و له‌ شار و دێ و کێو و که‌ژ و هه‌موو جێگایه‌ک سه‌ریان کێشاوه‌، له‌ گه‌ڵ شاری و دێهاتی، منال و مێوان و گه‌وره‌ و بچووک قسه‌یان کردووه‌. گوێیان له‌ هه‌ر داستان وان و قسه‌ خۆش و گاڵته‌ بێژێک گرتووه‌ و هه‌رچی له‌ ده‌میان ده‌رچووه‌، ده‌سبه‌جێ نوسیویانه‌، له‌ دواییدا هه‌موویان له‌ خه‌رمان کوتاوه‌ و وه‌به‌ربایان داوه‌ و به‌ره‌به‌ره‌ په‌ره‌یان به‌م کاره‌ داوه و ئێستا بوته‌ (( المنجد )) که‌ وه‌کوو بووکی تاقانه‌ی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندان هه‌ر ده‌بێ بڕۆیه‌ ‌سه‌یر و ته‌ماشایه‌وه‌. بۆ نموونه‌ بۆ شێر و وشتر و ڕیوی و مام گورگیش سه‌دان ناویان هه‌یه‌. من عه‌ره‌بم بۆ نموونه‌ هێنایه‌وه‌. هه‌موو گه‌لانی دونیا، جگه‌ له‌ خۆمانی کڵۆڵ و داماو- ئه‌م کاره‌یان ئه‌نجام داوه‌ و ئێستاش په‌ره‌ به‌م کاره‌ ده‌ده‌ن. هه‌موو شتێک کۆن ده‌بێ و ناوه‌کانیشان ون ده‌بێ، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر قاقه‌ز نووسرابێ و بۆ به‌ره‌ی داهاتوو هه‌ڵگیرابێ.‌ نه‌ فه‌وتابێ، که‌ به‌نا شوکری خودا نه‌بێ، ئێمه‌ له‌ به‌ر بێ فه‌رهه‌نگی (وشه‌دان) هه‌زاران وشه‌ی به‌نرخ و ڕه‌نگینمان ده‌گه‌ڵ گۆڕانی زه‌مانه‌ له‌ ده‌ست داوه‌. چونکوو بۆمان نه‌نووسراوه‌. شێخ محه‌ممه‌دی خاڵ شه‌ڕه‌زاراوه‌ی بۆتانی و سلێمانی و ئه‌رده‌ڵانی و موکریانی و هه‌ورامی وه‌لا ناوه‌ و به‌ چاوێکی تر ژیرانه‌ یه‌که‌م فه‌رهه‌نگی کوردی به‌ کوردی بۆ نووسیوین. بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ وشه‌دان، نووسه‌ر نابێ، سوور بێ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ که‌ ئه‌م وشه‌یه‌م نه‌بیستووه و نه‌نکیشم به‌ گوێیدانی هاتووه‌. به‌س وشه‌ی‌ ناوچه‌ی خۆم باشترو جوانتره‌. که‌چی نووسین به زاراوه‌یه‌ک هیچ تامێکی خۆشی نیه‌ و زۆر ناخۆش وه‌به‌ر چاو دێ. گه‌ر ده‌ست له‌ شه‌ڕه‌ شار و شه‌ڕه‌ شاخ و شه‌ڕه‌ ناوچه‌ هه‌ڵنه‌گرین، ئه‌بێ ئه‌وچکه‌ زمانه‌شمان که‌ ماوه‌، خوا نه‌خواسته‌ بنێژین و له‌ سه‌ری فاتێحه‌ به‌ عه‌ره‌بی بخوێنین.

به‌ تازه‌گی هێندێک مناڵی ڕیش چه‌رموو، پیری ناو بێشکه‌ به‌ ناوی کوردایه‌تی تۆخ و قورسی هه‌ر وشه‌یه‌ک که‌ بۆنی فارسی کۆن و عاره‌بی لێ بێ، ده‌یده‌نه‌ به‌ر په‌لامار و ئابڕووی وێژه‌ره‌که‌شی ده‌به‌ن. مه‌ڵێ کاغه‌ز، بڵێ تێنووس. مه‌ڵێ ده‌فته‌ر، بڵێ په‌ڕاو. مه‌ڵێ قه‌ڵه‌م، بڵێ پێنووس. ئێمه‌ ده‌بێ زمانه‌که‌مان له‌ زمانی بیانی و نامۆ بپارێزین. خێره‌ ئیشاڵڵا! ده‌ی خوا مباره‌کی کات.

که‌سیش نیه‌ بڵێ کاکه هه‌ڵه‌ی پڕ له‌ په‌ڵه‌! زمانی کام گه‌له‌ (فه‌ره‌نسه‌، ئاڵمان و...) له‌ سه‌ر یه‌ک کاریگه‌ریان نه‌کردبێ. ته‌نانه‌ت قورئانی پیرۆز که‌ له‌ پاکی و ڕه‌وانیدا مۆجیزاته‌، ده‌یان وشه‌ی نه‌ژادی، ڕۆمی، سانسکریتی، په‌هله‌وی،یۆنانی و کوردی تێدایه‌. هیچ زه‌ره‌ر له‌ زمان و ماڵ و منداڵیان نه‌که‌وتووه‌ و سه‌ربه‌خۆیی هیچ کامیان نه‌که‌وتۆته‌ به‌ر بڤه‌وه‌. پسپۆڕانی زمان پێیان وایه‌ ئه‌و وشه‌ جحێڵانه‌ که‌ تێکه‌ڵ به‌ زمانێک بوون و که‌ڵکیان لێ وه‌رده‌گیرێ و له‌ سه‌ر زار خۆش دێن، نابێ ده‌ستیان لێ بدرێ و نابێ وه‌لابندرێن. له‌ کۆنه‌وه‌ گوتوویانه‌:نوکه‌ری بێ حه‌ق وخه‌ڵات، تاجی سه‌ر ئاغایه‌.

کتێبه‌که‌ئاوه‌ڵا بوو و که‌س نه‌بوو سه‌یری کا و دایخا. ته‌نانه‌ت کوڕه‌که‌ش نه‌مابوو. پێم وابێ له‌ دیتنی ئه‌م دیمه‌نانه‌ هێزی له‌ له‌شیدا نه‌مابوو یان به‌ دوای کچه‌که‌، ببوورن که‌نیشکه‌که‌ ئاوه‌ڵه‌ بوو. یان ڕه‌نگه به‌ یه‌که‌وه‌ وه‌ڕێ که‌وتبوون تا منداڵێک به‌ ناوی کازیوه‌ به‌ دنیا بناسێنن.

 

‌        ‌                ‌     ‌

  نووسه‌ر: ئه‌ڤینی ئاشتی.      ‌     

 

 

 

                                 به هیوای سه‌رکه‌وتن...

  نوشته شده در  87/10/11ساعت 17:26  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

قانعی ئه‌ویندارم ڕێگات سه‌وز و بێ بڕانه‌وه‌...

قانعم ئه‌ویندار بوو. ئه‌وینداری خاکه‌که‌ی.ئه‌وینداری ئه‌وین ئازایه‌تی و مرۆڤایه‌تی.

قانع هاوده‌ردی ده‌رده‌داران و دیل کراوان بوو.

به‌نده‌کانی به‌ندیخانه‌ی به په‌لکه‌زێڕینه‌ی به‌یت هه‌ڵئه‌واسی و دوایین په‌ڕه‌ی زاماری من و تۆی نووسی.

ئه‌مه‌وێ به‌ ده‌یان و سه‌دان جار بۆت بڵێم باسی هه‌ناسه‌ساردی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ . باسی سه‌هۆڵبه‌ندانی ئه‌و لێوانه‌ی قه‌ت دژایه‌تیان قه‌ت له‌ بیر ناچێ.باسی به‌سه‌رهاتی ئه‌و کاته‌ی ئه‌سپی هه‌تاو شریخاندی و وشه‌ سووتاوه‌کانی ئه‌وینداری بووژایه‌وه‌.

قانعم !

قه‌ڵه‌مه‌ پیرۆزه‌که‌ت به‌ نرخه‌. بۆ باڵای جوانی کوردستان و شاخ و به‌ردی ئازادی ده‌دوێ.

 نازانم له‌ گۆڕستانی کام خه‌ما ، کۆڵه‌باری  گرانم داگرم. کام

باخچه‌ت بۆ گۆڕی ناکامیم له‌ باوه‌ش بگرم.‌

قانعم بمدوێنه‌!

له‌ وسه‌ر ده‌مه‌ چۆن ژیای ، منیش له‌م سه‌رده‌مه‌ دا وا بژیم.

داخت گه‌وره‌و کۆچت قورسه‌. کام شان هه‌یه‌ هه‌ڵگرێ؟ کام شاعیری به‌ سۆز هه‌یه‌، به‌ باڵای کوردستانێکی بێ قانع بدوێ.

ئه‌ی ئاشه‌وانی خاکه‌ڕا!

کام قه‌ڵه‌م و ده‌فته‌ری تر هه‌یه‌ بتوانێ ئایه‌ ئایه‌ی هه‌ڵبه‌سته‌کانت دووپات کاته‌وه‌؟:

ئاخرین ماڵی ژیانم کونجی به‌ندیخانه‌یه‌

ئه‌م که‌له‌بچه‌یه‌ مه‌رهه‌می زامی دڵی دێوانه‌یه‌

زۆر ده‌مێکه چاوه‌ڕوانی زڕزره‌ی زنجیر ئه‌که‌م

سه‌ری ئه‌م زنجیره‌ که‌ن وه‌ک زیوه‌ری شاهانه‌یه‌‌

سه‌بووره‌که‌م چه‌نده‌ت کێشا ئێش و ئازاری ئه‌و نامرۆڤانه‌ی که‌ قه‌ڵه‌مه‌که‌ت بۆیان خه‌نجه‌رێکی ژه‌هراوییه‌. ئه‌م نهێنیه‌م بۆ بدرکێنه‌، بۆچ به‌ند و زنجیرت له‌ هه‌زاران هه‌زار کاخ و عیماڕاتی شاهانه‌ خۆشتر ده‌وێ؟

ڕونگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بێ ، بڕوات به‌ قسه‌کانته‌. بڕوات هه‌یه‌ ، قه‌ڵه‌مه‌که‌ت هه‌نگاوی قورس ده‌نێ و شاره‌زا ده‌نووسێ . بۆ ئه‌وه‌ی تێنووسه‌که‌ت پڕه‌ له‌ ناوی کوردستان . پڕه‌ له‌ ئاواتی پێ نه‌گه‌یشتوو. پڕه‌ له‌ داخی پڕله‌ گرێ و هه‌ناسه‌ی ئاگرینی دانه‌هاتووی نادیار.

قانعم ئه‌ی ئاشه‌وانی خاکه‌ڕای کوردستان!

یادت ئه‌که‌م .یادت ئه‌که‌م. به‌ تاسه‌وه‌ یادت ئه‌که‌م. زۆر تامه‌زرۆ و پڕ به‌ زار هاوار ده‌که‌م:

یاری ئازیز یادت ئه‌که‌م .

خۆشه‌ویستم...

له‌ ئوسیای یاد و مه‌ترسیمدا، کڵپه‌ی ده‌روونم به‌ ئاوی به‌سته‌کانت خامۆش ده‌که‌م.

منیش وه‌کوو تۆ ، که‌ دڵته‌نگی، بسکی ڕه‌شی ژینم داده‌هێنێ و ته‌نیایی ئاوێزانم ده‌بێ، هه‌سته‌کانم یه‌ک یه‌ک هه‌ڵده‌واسم و ده‌یانکه‌م به‌ وشه‌ و به‌ ڕه‌نگی شینی فرمیسکم ئه‌یڕازێنمه‌وه‌.ئه‌مه‌ش به‌ چه‌شنی دڵداریه‌. منیش وه‌کوو تۆ ، ده‌ردی کوردستان ناخی ژه‌ندووم. هاواری بێده‌نگی ده‌مخنکێنی.

قانعم! زۆر به‌ سه‌ر به‌رزی ژیای و به‌خته‌وه‌رانه‌ش کۆچت کرد. په‌لکه‌ ئاسنه‌کانی به‌ندیخانه‌ت به‌ شێعری خۆت ڕازانده‌وه. کام دیل وه‌کوو تۆ ده‌توانێ،له‌ به‌ندیخانه‌ هه‌ست به‌ ئازادی بکات. ئه‌مڕۆ ژیانی کورد ئه‌و به‌ندیخانه‌یه‌، که‌ تۆ له‌ وێدا ئازاد ئه‌ژیای.به‌ڵام ئێستا ناخی کورده‌واری ته‌م گرتوویه‌. باوی دڵداری نه‌ماوه‌.

به‌ڵام قانعم! هه‌ر که‌سێ بیهه‌وێ کورد ببه‌زێنێ و له‌ مه‌یدانی ده‌رکات، قه‌ت ناتوانێ. کورد هه‌تا هه‌بێ له‌ مه‌یدانه‌ و ڕۆڵه‌ی نه‌به‌زی کوردستانه‌.

قه‌ڵه‌مم بشکێنن، ده‌فته‌رم بدڕێنن، به‌خوێن له‌ دڵمدا ده‌نووسم:

ئایینم، ئه‌وینم، خولیام، هه‌ر ئازادیه‌ و یه‌کسانی. هه‌ر ئه‌ڵێم کوردم و تا دێی، ڕێگات درێژه‌ ده‌ده‌م.

نامرم... کوردم...

نابه‌زم. هاوزمانی قانعیکم که‌  به‌ندیخانه‌ بۆی ئازادی بوو.

هاو ده‌ردی شاعیرێکم که‌ قه‌ڵه‌م و ده‌فته‌ره‌که‌ی نه‌شارده‌وه‌.

هاووڵاتی نه‌مرێکم که‌ نه‌ته‌وه‌ی کورده‌ و کوردستانی جێژوانه‌. ‌

 

  نوشته شده در  87/09/20ساعت 0:13  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

گرینگ بوونی زمانی کوردی بۆگه‌لی کورد

ئه‌گه‌ر زمان بۆ زۆر نه‌ته‌وه‌ی ئه‌م جیهانه‌، ته‌نیا ئه‌مرازی ده‌ربڕین بێ وکه‌چی چاره‌نووسی کورد وابێ که‌ زیاترله‌هه‌رشتێکی تر  نه‌ته‌وه‌یێکی زمانی وزمان داب ونه‌ریت و ناسنامه وسه‌نگه‌ری بێ ، باشه‌چ بکه‌ین که ئه‌م تاقانه سه‌نگه‌روپه‌نا و گۆڕه‌مان له‌ مه‌ترسی دایه‌ وڕۆژانه‌ ئه‌م زمانه‌ شیرینه‌مان ده‌شێوێنرێت وده‌یشێوێنین.‌‌‌ ڕۆڵ و کاریگه‌ری مێدیای کوردی چ بووه له‌م بواره‌دا . ئایا توانیویانه‌ ئه‌وه‌ی لێمان هه ستێندراوه‌‌، بیهێننه‌وه‌ و هه‌رهیچ نه‌بێ له به‌رنامه و هه‌واڵه‌کانیاندا ناوی شارو چیا و دێهاته‌کانمان به فارسی وتورکی و عه‌ره‌بی نه‌ڵێن وبیکه‌نه‌وه‌ به‌ ناوه ڕاستیه کوردیه‌کانیان.هاوکات ڕه‌وایه له‌ شاره‌کانی کوردستانداا ده‌زگایێک نه‌بێ چاودێری ئه‌و هه‌موو هه‌ڵه‌ وپه‌ڵه‌ وزمانه‌وانیه بکن که‌ له نێو په‌رتووک وڕۆژنامه و

نووسراوه‌کان وله‌ نێو خه‌ڵک وکۆمه‌ڵدا هه‌یه‌.ئایاکوو نه‌وینێ فێرکراوه‌ تا کوو بزانێ، ئه‌م زمانه ، باوکان و دایکان وسه‌رکرده‌ و شۆڕشگێڕانمان، له‌ شاخ و ئه‌شکه‌وت وبن به‌رد وله‌ دڵ و ده‌روون وبه خوێنی خۆیان هێشتوویانه‌ته‌وه‌  وپاراستوویانه‌وئه‌مڕۆبه ئێمه‌یان ‌ سپاردووه . هاوکات ئه‌بێ ڕێگه‌ بده‌ین مێژوو ئه‌وه‌ی له‌ بیربچێته‌وه‌ که ئێمه‌ له سه‌ر زمانی کوردی له‌ به‌ندیخانه‌کاندا زمانی لاوه‌کانمان ئه‌بڕران. ‌ هاوکات ئایا ئێمه‌ش به‌م دواییه‌ زۆرینه‌مان له‌گه‌ڵ سه‌رده‌سته‌ وچه‌وسێنه‌ره‌کانمان یه‌ک ڕووگه‌ واته‌ یه‌ک قیبله‌ ویه‌ک خودا وکتێب یه‌ک په‌یامبه‌رمان نه‌بوو،ئه‌ی بۆپێیان ڕه‌وا نه‌بوو زمانه‌که‌مان جیاوازبێ.هه‌رچی که‌ ده‌بوو بکرێ له‌سه‌ر زمان پێمان کرا، به‌ڵام ئایا خۆمان هێنده‌ی داگیرکه‌رانی کوردستان له گرینگی زمانه‌که‌مان بۆ نه‌ته‌وه‌ که‌مان تێگه‌یشتووین؟

ئه‌گه‌ربه‌ بڕپرسیاریه‌وه‌ بۆ ئه‌م لاێنه‌ بڕوانین نابێ ڕه‌چاوی ئه‌وه‌ بکه‌ین که ئه‌م زمانه‌ی ئه‌ده‌ب ونووسینه‌ی ئه‌مڕۆمان هیچ شێوا‌زێکی دیاریکراوی نیه،‌ به‌ڵکوو هی هه‌موومانه‌ و ئه‌مڕۆ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ ڕۆڵ وپێگه‌ی زمانی ئیستانداردی هه‌یه. مرۆڤ ته‌نیا دیارگه‌یێکی کۆمه‌ڵایه‌تی نیه،به‌ڵکوو دیارگه‌یێکی زمانیشه‌ ،که‌سایه‌تی مرۆڤ، شێوه‌ی بیرکردنه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ جیهانی ده‌وروبه‌ر و ڕاده‌ی ڕووناکبیری ،  به‌ر له‌ هه‌موو شتێ له زماندا ده‌رده‌که‌ون. زمان بۆ گه‌ل و نه‌ته‌وه ‌ده‌توانێ به‌ هه‌مان شێوه‌ بێ،ئاستی فکروئاوه‌زو شارستانییه‌تی و تایبه‌تمه‌ندی‌ داب ونه‌ریت و ڕه‌گه‌زایه‌تی نه‌ته‌وه‌کان نیشان بد‌ات.   کورد نه‌ته‌وه‌یێکی زمانیه‌، پێناسه‌ی ڕه‌گه‌زایه‌تی و نه‌ته‌وه‌یی کورد له‌ زمانه‌که‌یدا کۆ بۆ‌ته‌وه‌. کوردبوون دیاره به‌ مانای داب ونه‌ریت و ڕه‌گه‌زایه‌تی ، به‌ر له‌هه‌رشتێ له‌ زمانداو له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ خۆی ده‌رده‌بڕێ.ئه‌گه‌ر کورد زمانه‌که‌ی له‌ ده‌ست دابایه‌  و ته‌نانه‌ت وه‌کوو ئێسته‌ له‌سه‌ر خاک وزێدی خۆی بمابا‌وه،‌ ئه‌وه‌ له‌ مێژبوو له‌ناو نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانی فارس وتورک وعه‌ره‌بدا ته‌واو ده‌تواوه‌،چونکوو  جگه‌ له‌ زمان ،هیچ فاکتۆرێکی دیکه‌ وه‌کوو ئایین و ڕه‌نگی پێست و ڕوخسار کورد له‌و نه‌ته‌وانه‌ جوێ ناکاته‌وه‌،که‌چی ده‌کرێ بۆهه‌ندێک گه‌ل و ‌نه‌ته‌وه ی تر ته‌نیا توخمێکی داب ونه‌ریتی بێ.واته‌ له جیاتیان فاکتۆرێکی دیکه‌ی داب ونه‌ریتی وه‌کوو ئایین یان مه‌زهه‌ب یان ڕابردووی مێژوویی ئه‌و ڕۆڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی له‌ پێکهاتنی پێناسه‌ و چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌ دا هه‌بێ.ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی دوای په‌لاماری عه‌ره‌ب بۆسه‌رناوچه‌کانیان له‌ ناو چوون و به‌عه‌ره‌ب کران، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ نه‌بووکه‌ خاکی خۆیان له‌ ده‌ست دا، به‌ڵکوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو زمان و داب ونه‌ریتیان نه‌یتوانی به‌رگه‌ی زمان وداب ونه‌ریتی عه‌ره‌ب بگرێ. شه‌ڕی عه‌ره‌ب له‌ دژی داب ونه‌ریت وزمانه‌کانی دی ئه‌گه‌ر یه‌که‌مین شه‌ڕی داب ونه‌ریتی زمان  له‌ جیهاندا نه‌بووبێ، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ سامناکترین وکاریگه‌رترین شه‌ڕ بووه‌، چونکووعه‌ره‌ب به‌ ناوی ئایینه‌وه‌ پیرۆزی به‌ زمان وداب ونه‌ریتی خۆی به‌خشیوه‌ وهه‌ر له‌ ڕێی سه‌پاندنی  زمانی عه‌ره‌بیه‌وه‌ چه‌ندان زمانی گه‌لانی تروه‌کوو ئێرانی ،ئیگیبتی،قیبتی ،ئانازێخی وفینیقی له‌ ناو چوون.کورد له‌م شه‌ڕه‌ دا به‌ هۆی زمانه‌که‌یه‌وه‌ توانی پارێزکاری له‌ بوون ومانه‌وه‌ی خۆی بکات ،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمان به‌هێزترین وگرینگترین فاکتۆری مانه‌وه‌ی کورد بووه‌. شه‌ڕی کورد له‌ پێناوی مانه‌وه‌دا به‌ر له‌ هه‌رشتێک شه‌ڕی زمان بووه‌.داگیرکه‌رانی کوردستان به‌رده‌وام هه‌وڵی کوشتنی زمانی کوردییان داوه‌ .ئه‌وان نوێنه‌ری داب ونه‌ریتی دواکه‌وتوو و ئایدۆلۆژیایێکی توندڕه‌وانه‌بوون وباوڕیان به‌جیاوازی ومانه‌وه‌ی ئه‌وی دی نه‌بووه‌. ڕێزێکیان بۆ ئایین وزمان وداب ونه‌ریتی خه‌ڵکانی دی دانه‌ناوه‌ ،به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وهه‌موو شه‌ڕوپه‌لامارانه‌دا زمانی کوردی به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵوێستی خۆپاراستنی داکۆکی له‌ خۆکردندابووه.سه‌دان ساڵ به‌ر له‌وه‌ش که ببێته‌ زمانی نووسین ،یان زمانی ئه‌ده‌بی، وه‌کوو کۆمه‌ڵێک دیالێکت له‌ ئاخاوتندا ماوه‌ته‌وه‌ وگه‌شه‌ی کردووه،‌ به‌ڵام له‌ سه‌ده‌ی شازدهه‌م به دواوه،‌ زمانی کوردی له سایه‌ی میرنشینه‌ کوردیه‌کاندا له‌ زمانی ئاخاوتن به‌ره‌و زمانی نووسین ڕۆیشت و زمانی ئه‌ده‌بی کورد په‌یدا بوو.یه‌که‌مین جاریش له‌ باکووری کوردستان و له‌ سایه‌ی میرنشینی بۆتاندا، شاعێران مه‌لای جه‌زیری ، فه‌قێتێران وخانی ،بناغه‌ی شێعری کلاسیکی کوردیان دامه‌زراند، ئه‌م شێوه‌ زمانه‌ که‌ به‌ زمانی ئه‌ده‌بی باکوور یان کرمانجی ناو ده‌برێت به‌رده‌وام بووتا ئه‌و کاته‌ی که‌ میرنشینی بۆتان ومیرنشینه‌ کوردیه‌کانی تر ڕووخێندران. جارێکی دی و له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژدهه‌مدا وله‌سایه‌ی میرنشینی ئه‌رده‌ڵاندا شێوه‌ وزمانی گۆرانی واته‌ هه‌ورامی ده‌بێته‌ زمانی نووسین. شاعێرانێک وه‌کوو خانای قوبادی، بێسارانی ومه‌وله‌وی، پێشه‌نگی ئه‌م زمانه بوون . به‌ڵام له‌ سه‌ده‌ی نۆزدهه‌مدا ئه‌م شێوه‌ زمانه‌ ئه‌ده‌بییه‌ش دوایی دێت وشێوه‌ زمانێکی نوێ له‌ سایه‌ی میرنشینی باباندا ده‌رده‌که‌وێت که‌ تا ئه‌مڕۆش هه‌ر به‌رده‌وامه‌. هۆنراوه‌کانی نالی وسالم و کوردی ومه‌ولاناخالیدی نه‌قشبه‌ندی به‌ردی بناغه‌ی پێکهاتنی ئه‌م زمانه بوون. ئه‌م شێوه‌ زمانه‌ به‌ شێوه‌یێکی سروشتی بووته‌ زمانی ئه‌ده‌بی یه‌کگرتووی کورد.له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌ دواوه،‌ له‌ ڕێی نووسین و چاپه‌مه‌نی وخوێندنه‌وه،‌ به‌فراوانی له‌ باشوور و ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا، چه‌سپیوه‌ و ڕێسه‌ی نووسین و ڕێنووسه‌که‌ی گه‌شه‌ی کردووه‌.ئه‌م زمانی نووسین و وێژه‌ی ئه‌مڕۆمان، به‌ هه‌زاران وشه‌ی دیالێکته‌کانی دی ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌ وبه‌رده‌وام به‌ سروشتیش ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌بێ.وه‌کوو دوکتور عه‌بدوڕڕ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ه‌‌حمانی حاجی مارف وتوویه‌تی:زمانی ئه‌ده‌بی شتێک نیه‌ ویستی ئه‌م پاشا یان ئه‌و زانا سازوته‌یاری بکا ،یان به‌هه‌مان چه‌شن به‌ پێی نه‌خشه‌وپلانێک ئاماده‌ی بکه‌ن،به‌ڵکوومێژووی نه‌ته‌وه،‌ خۆی زمانی نه‌ته‌وه‌ی خۆی دێنێته‌وه‌ ئاراوه‌.بێ گومان هه‌ر له‌م ڕوانگه‌و تێگه‌یشتن و ڕووناکبیریه‌وه، ڕێبه‌رانی بزووتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی وه‌کوو مه‌لیک مه‌حموود و‌  پێشه‌وای نه‌مرقازی موحه‌ممد وبارزانی وتاڵه‌بانی ئه‌م زمانه‌یان کردۆوه‌ته‌ زمانی ئه‌ده‌بیاتی سیاسی و ڕاگه‌یاندنی گشتی بۆ ناوکۆڕوکۆبوونه‌وه‌کان.به‌ڵام ئه‌و شته‌ی که‌ ده‌بێ ‌هه‌ڵوه‌سه‌ی له‌سه‌ر بکه‌ین، ئه‌وه‌یه‌ دوای ئه‌م پرۆسه‌ دوورودرێژه‌ مێژووییه‌ودوای حه‌ڤده‌ ساڵ له‌ ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵاتداری کوردی، جارێکی تر به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕه‌وتی مێژووه‌وه‌ ئه‌م زمانه ده‌درێته به‌ر نه‌شته‌ر.ئه‌وه‌تا‌ له‌سه‌رئاستی سیاسی و نه‌ته‌وایه‌تی وئاکادێمی ، دڵمان بۆ زمانه‌که‌مان ناسووتێ.ئه‌گه‌ربه‌ سه‌رنجه‌وه‌ بڕوانین له‌سه‌رئاستی به‌کارهێنان ونووسین،ئه‌م زمانه‌ ڕۆژانه‌ تاڵان ده‌کرێ وده‌شێوێندرێ. زێده‌گۆیی نیه‌ ئه‌گه‌ر بڵێین له‌لای خۆمانه‌وه‌ گاڵته‌شی پێ ده‌کرێ وئه‌و بایخه‌ وا ده‌بێ،بۆ زمانه‌که‌مان داینانێین.سه‌رجه‌م هه‌مووی ئه‌م هه‌ڵه و‌ زمانه‌وانیه ده‌بێته‌‌ هۆی خه‌م وخه‌فه‌ت بۆ پسپۆر‌و ‌خه‌مخۆره‌کانی زمان وبۆ ئه‌وانه‌ی له‌ پێناوی زمانی کوردیدا گیانیان به‌خت کرد.

له‌ ئاکامدا قه‌ت نابێ له‌بیرمان بچێته‌وه‌ که‌ کۆڵه‌که‌ی بوون و مانه‌وه‌ی گه‌لی کورد زمانه.

‌به‌هیوای سه‌رکه‌وتن...

‌سه‌رچاوه‌ : کوردسات تی وی.

راوێژکاران:

1-              د. ڕه‌فیق سابیر سه‌رۆکی ناوه‌ندی کوردۆلۆجی

2-              د. مه‌‌حموود فه‌ره‌ج پسپۆری بواری زمان

3-              د.دلشاد عه‌لی پسپۆری بواری زمان و ئه‌ده‌بی کوردی

  نوشته شده در  87/08/23ساعت 10:10  توسط خوێندکارانی سۆما  | 

ئه‌لفوبێی زمانی کوردی له‌ سه‌ ر قه‌واره‌ی لاتین و باس له‌ سه‌ ر دوو پیتی (ﺋ ) و (ع)

تا باس له‌ کوردی لاتین دێته‌ ئا را وا هه‌ست ده‌کرێ که‌ ئه‌لفوبێی لاتین له‌ کوردستانی تورکییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌،به‌ڵام ئه‌وه‌ی راستی بێ به‌ دوای شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانیه‌وه‌ زمانناسێ به‌ ناوی میجێر سۆن کوردی لاتینی دانا،به‌لام له‌ لای  جه‌ماوه‌ره‌وه‌ پێشوازی لێنه‌کرا.به‌ دوای ئه‌و دا به‌درخانییه‌کان که‌ کورده‌کانی نیشته‌جێی سوورییه‌ بوون ئه‌لفوبێی لاتینیان ده‌رکرد.به‌ڕێز جه‌لاده‌ت به‌درخان له‌ ساڵی 1932له‌ شامه‌وه‌ ده‌ستی به‌و کاره‌ کردوله‌ ماوه‌ی ساڵی 1932 هه‌تاکووساڵی1943 په‌نجاو‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌حه‌وت گۆڤاری به‌ ناوی هاوارخسته‌ ده‌ر.

به‌ دوای ئه‌ویشدا سێ ژماره‌ گۆڤاری ستێر وحه‌فتا و سێ ژماره‌ گۆڤاری ڕۆژانۆ هه‌ر به‌م ئه‌لفوبێیه‌ له‌‌ لایه‌ن کامڕان به‌در خانی برای جه‌لاده‌ت به‌درخان بڵاو بۆوه‌.به‌م جۆره‌ ئه‌م تێکۆشانانه‌ بوون به‌ هه‌وێنی دامه‌زراندنی ئه‌لفوبێی زمانی کوردی به‌ پیتی لاتین له‌ ناو کورده‌کانی سوورییه‌ و هه‌ندێک له‌ نووسه‌رانی نیشته‌جێی تورکییه‌ و عێراق.

ماوه‌یه‌کیش کورده‌کانی ئه‌رمه‌نیستان نووسراوه‌کانیان به‌ لاتین ده‌نووسی،به‌ڵام له‌ دواییدا له‌ ساڵی 1945 ئه‌و ڕێنووسه‌ لاتینه‌ جێی خۆی دا به‌ ڕێنووسی ڕووسی.

له‌ تورکییه‌ ئه‌لفوبێی تازه‌ی تورکی کارێکی گه‌وره‌ی کرده‌ سه‌ر ڕۆشنبیری کورد و له‌ زۆر شوێندا تێکه‌ڵاوی و ئاڵۆزی به‌دیهات وئه‌و  ئاڵۆزی و  سه‌ر لێشێواویه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر هاتنی که‌ماڵ ئاتاتورک و وه‌ده‌ستگرتنی ده‌سه‌ڵات و که‌ماڵیزه‌ کردنی داب و نه‌ریتی تورک.

که‌ کوردی لاتین هاته‌ ناو کوردستانی تورکییه‌،پاراو و ده‌وڵه‌مه‌ند کرا له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێ گیر و گرفتی زمانه‌وانی به‌دیهات.یه‌کێ له‌م گیر و گرفتانه‌ نه‌بوونی دوو پیتی (ﺋ) و (ع) له‌ کوردی لاتینه‌ و ئه‌وه‌ له‌ حاڵێک دایه‌ که‌ ئه‌م دووپیته‌ له‌ ئه‌لفوبێی عه‌ڕه‌بیدا به‌ ڕاشکاوی هه‌م له‌ باری ده‌ربڕینه‌وه‌ و هه‌م له‌ باری نووسینه‌وه‌ دێته‌ به‌ر چاو.

بۆ نووسینی ئه‌م دوو پیته‌ له‌ تیپی لاتیندا،پیتی (ﺋ) ون ده‌بێ و بۆ (ﻉ)ش له‌(  ُ ) که‌ڵک وه‌رده‌گیرێ.

هه‌ندێ له‌ پسپۆڕان ڕایان وایه‌ که‌ پیتی (ﺋ) له‌ کوردیدا هه‌میشه‌ له‌ هه‌وه‌ڵی وشه‌دا دێت و ئه‌گه‌ر وشه‌یه‌کمان هه‌بێت که‌ پیتی (ﺋ)ی تێدا بێت و ئه‌م پیته‌ له‌ نێوه‌ڕاست یان له‌ کۆتاییدا هاتبێت،وشه‌که‌ کوردی نیه‌ و بنچینه‌ی هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌ڕه‌بی و زمانه‌کانی دیکه‌.

بۆ وێنه‌ وشه‌گه‌لێ وه‌ک :«سوئال»و«مه‌سئوول» و«ڕه‌ئووف»

هه‌ر بۆیه‌ جێگه‌ی ئه‌م پیته‌ له‌ کوردی لاتیندا به‌تاڵ ده‌که‌ن، له‌ گه‌ڵ سرنج دان به‌وه‌ که‌ له‌ تیپی عه‌ڕه‌بیدا ناسێندراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ فارسیشدا (~)یان بۆ ته‌رخان کردووه‌.هه‌ر وه‌ها سه‌باره‌ت به‌ نووسینی پیتی (ع) هه‌ندێ له‌ مامۆستایان وا بیر ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌م پیته‌ ئاسایی نیه‌ وله‌ زمانی عه‌ڕه‌بییه‌وه‌ هاتۆته‌ ناو زمانی کوردی،بۆ وێنه‌ ئه‌م پیته‌ ده‌که‌وێت‌ و بۆ نیشاندانی ته‌نیا له‌    (  ُ ) که‌ڵک وه‌رده‌گرن.

زمانی  تورکی تا ڕاده‌یه‌ک نیسێی (سێبه‌ر) خستۆته‌ سه‌ر زمانی کوردی له‌ کوردستانی تورکییه‌ و ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌ستان دانیشتن له‌ گه‌ڵ یه‌کتر وزاڵ بوونی تورکی به‌ سه‌ر زمانی کوردیدا.بۆ وێنه‌ پیتی (ع) که‌ تورکه‌کان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک نایڵێن. به‌ جێگه‌ی (ع) ده‌ڵێن:(ﺋ) له‌ حاڵێکدا ئه‌م شته‌ له‌ ئه‌لفوبێی عه‌ڕه‌بی و هه‌روه‌ها له زاراوه‌ی کرمانجی باشووردا زۆر به‌ ڕوونی دێته‌ به‌رچاو، به‌ڵام له‌ زاراوه‌ی کرمانجی باکووردا ده‌که‌وێ و نابێژرێ. بۆ وێنه‌ به‌ عه‌لی ده‌ڵێن:ئه‌لی.

بمانهه‌وێ یان نه‌مانهه‌وێ زمانی عه‌ ڕه‌بی شوێنه‌واری له‌ سه‌ر زمانه‌که‌مان داناوه‌. خۆ ئه‌گه‌ر (ع) به‌ پیتێکی عه‌ڕه‌بی داده‌نێن و له‌هه‌ر(ع) یه‌ک بتوانین بوگزه‌رێین، له‌ (ع)ی قانع ناتوانین بوگزه‌رێین و ناتوانین به‌ قانع بڵێێن:قانئ.

له‌ لایه‌ن دامه‌زرێنه‌ری فێرگه‌ی زمانی کوردی سۆما مامۆستا هه‌ژین (ڕه‌حیم سوڵتانی) بۆ پیتی (ﺋ)« Ч» و بۆ پیتی (ﻉ) ش (∑) دیاری کراوه‌. ئه‌م دوو پیته‌ له‌ زمانه‌کانی کۆن وه‌کوو ماسی سۆراتی که‌ زمانی کورده‌کان به‌ر له‌ ئیسلام بووه‌، وه‌رگیراوه‌. له‌ مێدیاکان و نووسراوه‌کاندا ئه‌م دوو پیته‌(ﺋ و ﻉ) ده‌که‌ون . بۆ وێنه‌ دوو وشه‌ی ﺋاوێنه‌  و ئیعجاز به‌ شێوه‌ی

: ده‌نووسرێن(Awêneو Î’caz)

ئه گه‌ر سرنج بده‌ین ده‌بینین هه‌ردووک وشه‌ به‌ ده‌نگدار ده‌ست پێده‌کا، ئه‌وه‌ له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ ده‌وترێ له‌ کوردیدا هیچ وشه‌یه‌ک به‌ ده‌نگدار ده‌ست پێ ناکات یا خود ده‌بینین که‌ وشه‌ی ئاوێنه‌ له‌ ڕێنووسی عه‌ڕه‌بیدا شه‌ش پیته‌ و له‌ ڕێنووسی لاتیندا ده‌کرێ به‌ پێنج پیت و له‌ وه‌ش سه‌یرتر وشه‌ی ئیعجاز که‌ وشه‌یه‌کی شه‌ش پیتیه‌ له‌ ڕێنووسی لاتیندا ده‌کرێته‌ چوا پیت  

و دوو پیتی ده‌که‌وێ، ته‌نانه‌ت Î’cazکه‌ وشه‌یه‌کی دوو که‌رتیه‌،کاتێ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌نووسرێ له‌ که‌رتی هه‌وه‌ڵدا ته‌نیا یه‌ک پیت ئه‌ویش ده‌نگدار دێته‌ به‌رچاو، مه‌گه‌ر نه‌ ئه‌وه‌ی که‌ که‌رتێک لانی که‌م له‌ بێده‌نگ و ده‌نگدارێک به‌دی دێت.

شێوه‌ی نووسینی ئه‌م دوو پیته‌ له‌ لایه‌ن فێرگه‌ی زمانی کوردی سۆما: Чawêne,ЧîΣcaz

«سۆما » به‌م پێشنیاره‌ی به‌ تیرێ دوو نیشانی پێکاوه‌:

یه‌کێکی ئه‌وه‌یه‌ که‌ جێگه‌ی به‌تاڵی ئه‌م دوو پیته‌ی پڕ کردۆته‌وه‌ و مۆرفۆلۆژی ئه‌و وشانه‌ی پاراستووه‌. دووهه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ دوو پیتی زمانی کوردی بۆ ئێمه‌ زیندوو کردۆته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت سۆما ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌ پێشنیارێک ده‌زانێ و ئێوه‌ی خوێنه‌ر ده‌کاته‌ سه‌رپشک بۆ سه‌لماندنی ئه‌م پیتانه‌،‌ یان نه‌سه‌لماندنیان.

به‌ سرنج دان به‌ ئه‌لفوبێی عه‌ڕه‌بی که‌ سی و حه‌وت پیته‌،بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌م دوو پیته‌(ﺋ و ﻉ) له‌ ڕێنووسی عه‌ڕه‌بیدا هه‌ن و ده‌کوترێن. نه‌ (ﺋ) ده‌که‌وێ و نه‌ (ع) به‌ عه‌ڕه‌بێ داده‌ندرێ. له‌ سه‌ره‌تادا ئاماژه‌مان به‌وه‌ی کرد که‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌لفوبێی کوردی لاتین کرمانجه‌کانی باکوور (بادینییه‌کان) بوون و ئه‌وه‌ش باش ده‌زانین که‌ زاراوه‌ی کرمانجی باکوور سی و یه‌ک پیته‌ و کورده‌کانی تورکییه‌ ئه‌م سی ویه‌ک پیته‌یان له‌ سه‌ر قه‌واره‌ی عه‌ڕه‌بیه‌وه‌ گۆڕی و هێنایانه‌ سه‌ر قه‌واره‌ی لاتین.(نووسراوه‌ کۆنه‌کان ئه‌و شته‌مان به‌ ڕوونی بۆ ده‌رده‌خا.)

له‌ ڕاستیدا ئه‌لفوبێی لاتینیان به‌ هۆی پێداویستی خۆیان دانا. یه‌کێ له‌و دوو پیتانه‌ی له‌ زاراوه‌ی کرمانجی باکووردا که‌ڵکی لێ وه‌رناگیرترێ پیتی (ع) یه‌. له‌ حاڵێکدا زاراوه‌ی کرمانجی باشوور سی و حه‌وت پیته‌، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ی کرمانجی باشوور که‌ ئه‌لفوبێی لاتینمان له‌ زاراوه‌ی کرمانجی باکوور وه‌رگرتووه‌،پێویستیمان به‌ دانانی شه‌ش پیتی تر هه‌یه‌ که‌ بۆ چواریان پیت ته‌رخان کراوه‌، به‌ڵام جێگه‌ی دوو پیتکه‌ی دی به‌تاڵه‌. هه‌ر چه‌ند پسپۆڕان به‌وه‌ گه‌یشتوون که‌ ده‌بێ جێگه‌ی به‌تاڵی ئه‌م دووانه‌ پڕ بێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چ پیتێکیان بۆ ته‌رخان بکردرێ تا کوو ئێستا به‌ ئاکام نه‌گه‌یشتوون. بۆ وێنه‌ پێشنیاری ئه‌م دوو پیته‌یان داوه‌: بۆ (ﺋ)« Ч  » وبۆ(ع)«¥» یان پرۆفسۆر مارف خه‌زنه‌دارله‌ فه‌رهه‌نگه‌که‌یدا بۆ(ع)، « ζ  »ی کردووه‌ به‌ پێشنیارێک.

ده ڵێن زمانی پاراو و ده‌ وڵه‌مه‌ند ئه‌و زمانه‌یه‌ که‌ بتوانرێ رۆژله‌گه‌ڵ رۆژ شتێکی نوێ و تازه‌ی پێ زیاد بکرێ ،نه‌ ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و شته‌ی که‌ هه‌شێتی لێی بستێندرێ یان لێی که‌م کرێته‌وه‌. به‌ڕای من ده‌بێ یان ئه‌و دوو پیته‌ له‌ ڕێنووسی عه‌ڕه‌بی کرمانجی باشووور و زاراوه‌کانی دیکه‌ به‌ یه‌کجاری بسڕینه‌وه‌ که‌ ئه‌ وه‌ هه‌ر ناکرێت یان ئه‌م دوو پیته‌ به‌ رێنووسی لاتین زیاد که‌ین،که‌ واباشتره‌ ئه‌م دوو پیته‌ به‌ ڕێنووسی لاتین زیاد بکرێت،چون ئه‌م کاره‌ که‌موکووڕی و سه‌رلێشێواوی له‌ نێوان  شێوه‌ی نووسینی عه‌ڕه‌بی و لاتیندا تا ڕاده‌یه‌ک له‌ ناو ده‌چێت.

له‌ کۆتایی داهه ڵبه‌ستێک  له‌ دیوانی جه‌لال مه‌له‌کشا به‌ شێوه‌ی نووسینی سۆماتان پێشکه‌ش ده‌که‌ین :

Чeger çî zexmî diľ nasore qet daway dewa nakem

Be dawî şîwen u naľin meger dulber bedawa kem

Nemawa bawî Σîşq u nawî diľ ,bazařî diľdarî

Serî xom heľgirim , derçim biřom u řû le seĥra kem

Чewendey diľ şikandûm yarî diľ řeq şerte wek macnûn

Lemewla řû le qîbley keΣbetulΣuşaqî leyla kem

X^ubar u tozî Чawêne be Чawî rûn nebê nacê

Meger min her be mey fîkrê be ĥaľî roĥî şeyda kem

Witî zahîd :ke peymane be berdî tobe  bişkêne

Biľa bimrê řeqîbî seg sîfet min karî wa nakem

له‌ نووسین و لێکۆلینه‌وه‌ی :له‌یلا مامی

بو دابه زاندنی ئه م بابه ته له سه ر لینکی خواره وه کلیک بکه

 دابه زاندني بابه ته كه   pdf

 

  نوشته شده در  87/04/23ساعت 22:22  توسط خوێندکارانی سۆما  | 
 
  POWERED BY BLOGFA.COM